Home > Brilbeer

Bear specie: Brilbeer

De Brilbeer of Jucumari is de enige beersoort in Zuid-Amerika, en is door de IUCN geclassificeerd als Kwetsbaar (VU). Als sleutelsoort van de Tropische Andes leeft hij in nevelwouden en hooglandgraslanden (de páramo) die essentieel zijn voor waterregulatie en klimaatstabiliteit. In Bolivia worden zijn voortbestaan echter steeds meer bedreigd door habitatverlies en conflicten tussen mens en dier.

Ondanks zijn ecologische belang is actuele en systematische informatie over de verspreiding en ecologie van de Jucumari nog steeds beperkt. In het departement Santa Cruz dateert de meest recente gepubliceerde studie van 27 jaar geleden en werd uitgevoerd nabij het Nationaal Park Amboró. Dit enorme gebrek aan kennis onderstreept de dringende noodzaak om actuele gegevens te verzamelen ter ondersteuning van effectieve beschermingsstrategieën.

Het project van Fundación para el Desarrollo de la Ecología FUNDECO / Programa de Conservación JUKUMARI zal de aanwezigheid en verspreiding van de Brilbeer onderzoeken in de gemeenten Mairana, Samaipata en Comarapa. Door middel van participatieve monitoring zullen getrainde lokale bewoners sporen van berenactiviteit documenteren en belangrijke bedreigingen identificeren, met name conflicten gerelateerd aan veehouderij.

Parallel hieraan zal het initiatief voorlichtings- en bewustwordingsactiviteiten uitvoeren in de regio, waaronder gemeenschapsbijeenkomsten, educatief materiaal produceren en verspreiden en lokale evenementen waar de beer centraal staat organiseren. Deze acties zijn gericht op het versterken van het begrip van het ecologische belang van de soort, het verminderen van conflicten en het bevorderen van een cultuur van samenleven.

Door wetenschappelijk onderzoek, participatieve monitoring en milieueducatie te integreren, zal dit project actuele gegevens genereren, lokale gemeenschappen versterken en de rol van de Jucumari als belangrijke indicator voor de gezondheid van ecosystemen in de Tropische Andes onderstrepen.

Bears in Mind ondersteunt dit project financieel sinds 2026.

In de noordelijke Andes van Ecuador moeten Brilberen steeds vaker gefragmenteerde bossen, landbouwgronden en nederzettingen doorkruisen naarmate de landbouw uitbreidt en het klimaat verandert. Dit vergroot het risico op conflicten enorm.

Dit onderzoeksproject van het Earth and Life Institute, Universiteit van Leuven in België, ontwikkelt een voorspellend model om berenbewegingen te anticiperen en gerichte natuurbescherming te sturen. Met behulp van radiokragen, cameravallen en diverse landschapsvariabelen analyseert het hoe vegetatie, topografie, water en infrastructuur het gedrag van de beren beïnvloeden. Ruimtelijke analyses voeden een AI-gebaseerd model dat de reacties van beren onder verschillende scenario’s simuleert en aantoont dat conflicten voortkomen uit interacties op meerdere schaalniveaus, en niet enkel uit ruimtelijke overlap. Het project voegt waarschuwingen van beren in de buurt, snelle interventies, gemeenschapsgerichte preventieve maatregelen en lange termijn-monitoring toe om risicovolle corridors en seizoenspatronen te identificeren, ter ondersteuning van op bewijs gebaseerde samenlevingsstrategieën tussen mens en beer.

…leeft in het meest zuidelijke puntje van de Tropische Andes (Argentinië en Bolivia). Deze regio is één van de laatste verspreidingsgebieden in de evolutionaire geschiedenis van deze soort. In het complex van de Zuidelijke Tropische Andes kan de Brilbeer een zogenaamde ‘sleutelsoort’ zijn voor het begrijpen van de algemene vooruitzichten die zich op middellange termijn zullen aandienen voor het behoud van andere berensoorten in extreme omgevingen of van hun kernpopulaties in de context van de huidige klimaatverandering.

In het kader van het Juco Project – Binational Yaguajuco Project onder S.O.S. Action Wild (Juco betekent beer in de Runasimi-taal en yaguá betekent jaguar in de Guaraní-taal, beide inheemse talen van de regio), zijn de doelstellingen van dit onderzoek het karakteriseren van de trofische ecologie, de beschikbaarheid van voedselbronnen, het habitatgebruik en de habitatkwaliteit, evenals de seizoensgebonden verplaatsingen van de Brilbeer in deze contrastrijke omgeving.

Deze studie is essentieel om de mate van adaptatie en de bedreigingen te bepalen waarmee beren en hun leefgebied in de nabije toekomst geconfronteerd kunnen worden als gevolg van verschillende antropogene drukfactoren en veranderingen in het klimaat en de ecosysteemdynamiek.

Alle beer­soorten worden bedreigd door illegale handel in hun lichaamsdelen, die worden gebruikt als trofeeën, voor consumptie en voor toepassing in traditionele medicijnen. De experts van Monitor Conservation Research Society (Monitor) hebben de afgelopen decennia onderzoek gedaan en handhavingsondersteuning geboden om de illegale handel in beren tegen te gaan – met name, maar niet uitsluitend, in Azië.

Een van de grootste obstakels bij het bestrijden van de illegale internationale handel in berenonderdelen en afgeleide producten, is het gebrek aan effectief gebruik van de Conventie inzake de Internationale Handel in Bedreigde Uitheemse Dieren en Planten. In het kort: CITES. Met 185 leden is CITES ’s-werelds belangrijkste verdrag voor het reguleren en beheersen van de internationale handel in wilde dieren – inclusief alle acht beer­soorten.

Resolutie Conf. 10.8 (Rev. CoP14) uit 2007 stelde vast dat “de aanhoudende illegale handel in delen en afgeleide producten van berensoorten de effectiviteit van de Conventie ondermijnt en dat, als CITES-Partijen en niet-aangesloten staten geen actie ondernemen om deze handel te beëindigen, stroperij kan leiden tot achteruitgang van wilde berenpopulaties die zelfs kunnen uitmonden in het verdwijnen van bepaalde populaties of zelfs soorten.” Ook werd erkend dat “lange termijnoplossingen voor de bescherming en het behoud van beren vereisen dat inhoudelijke en meetbare acties worden genomen”.

De resolutie spoorde de Partijen verder aan tot het ondernemen van verschillende acties en adviseerde dat zij “maatregelen herzien en waar nodig versterken om de bepalingen van de Conventie ten aanzien van delen van soorten die zijn opgenomen in Bijlagen I en II te handhaven, waar het berenonderdelen en -producten betreft.” Daarnaast werd aanbevolen dat Partijen en niet-aangesloten staten “dringend het probleem van de illegale handel in berenonderdelen en -producten aanpakken”.

Monitor heeft vastgesteld dat (ten minste) enkele Partijen bij de Conventie, die betrokken zijn bij illegale en/of niet-duurzame handel in berenonderdelen en/ of -producten, geen significante stappen hebben ondernomen om dit probleem aan te pakken of om de aanbevelingen van Resolutie Conf. 10.8 (Rev. CoP14) op te volgen. Er is geen systematische evaluatie uitgevoerd van de acties van Partijen op dit gebied, en er is dus geen sprake van verantwoording.

Monitor heeft financiering gekregen van Bears in Mind om samen met partners dit probleem te onderzoeken en een beoordeling van de genomen maatregelen uit te voeren, voorafgaand aan de komende CITES Conference of the Parties, die in november 2025 in Oezbekistan zal plaatsvinden.

Wij zijn van mening dat de effectieve uitvoering van Resolutie Conf. 10.8 (Rev. CoP14), en het voortdurend monitoren van de voortgang op dit gebied, absoluut essentieel is om van CITES een effectief instrument voor de bescherming van beren te maken. Het gebrek aan uitvoering ondermijnt niet alleen de Conventie, maar ook de inspanningen en kansen om ervoor te zorgen dat internationale illegale en niet-duurzame handel geen bedreiging vormt voor het behoud van beren.

De bescherming van brilberen in de Colombiaanse Andes kan worden versterkt door ecologische kennis over te dragen die vooropgezette, vaak negatieve en ongefundeerde of zelfs misleidende opvattingen over deze beersoort tegengaat. In plattelandsgemeenschappen zijn kinderen belangrijke doelgroepen om deze kennis te ontvangen en te delen. Ze kunnen nieuwe percepties over brilberen mee naar huis nemen en delen met hun families om zo de negatieve, indien aanwezige, houding ten opzichte van beren te veranderen. Deze percepties of ‘beleving’ over de brilbeer worden gepresenteerd en ontwikkeld in een educatieve ruimte op scholen waar de brilbeer het belangrijkste studieobject wordt voor groepen kinderen. Ze leren de meeste bijzondere kenmerken van de beer door middel van creatieve en speelse activiteiten op basis van biologische en ecologische gegevens die in hun lokale omgeving zijn verkregen.

Dit project, dat sinds 2024 wordt ondersteund door Bears in Mind, heeft tot doel brilberen les op scholen te implementeren in vier gemeenschappen in de buurt van het Mamakacha-gebergte, een beschermd gebied dat belangrijk is voor het behoud van beren in de oostelijke Cordillera van Colombia. Net als op andere plaatsen waar mensen in nauw contact staan met berenpopulaties, brengt coëxistentie vaak conflicten met zich mee. Het belangrijkste doel van het project is om actuele kennis over de brilbeer te verspreiden onder kinderen van plattelandsgemeenschappen in Mamapacha en zo de volwassen bevolking te bereiken en hen nieuwe perspectieven te bieden om het conflict tussen mens en beer te verminderen of voorkomen.

Of in het Spaans: Subiendo Montañas por el Oso Andino! Is een nieuw veelzijdig project gericht op het bereiken van twee hoofddoelen:

  • Enerzijds is het doel & de uitdaging om 12 belangrijke bergen in Ecuador te beklimmen, die symbool staan voor een toewijding aan inspanningen voor natuurbescherming.
  • Anderzijds zal het educatief project “Kennismaking met de Andesbeer” opzetten in de omliggende gemeenschappen, waardoor een educatieve en recreatieve ruimte wordt gecreëerd die gewijd is aan de Brilbeer.

Er zal er een ‘Natuur-communicatieprogramma’ worden gelanceerd om lokale gemeenschappen te betrekken en voor te lichten over het belang van het behoud van de Brilbeer en zijn hooggelegen leefgebied: de páramo.

Het project zal ook de participatie van het publiek uit de gemeenschappen en daarbuiten aanmoedigen door individuen uit te nodigen om de bergen samen met Brilbeer-onderzoeker Santiago Molina te beklimmen. Deelnemers dragen financieel bij en ontvangen als onderdeel van hun bijdrage een T-shirt of thermoskan met het logo van het project.

Door persoonlijk avontuur te combineren met gemeenschapsgericht onderwijs over natuurbescherming en beren, wil Molina en het team van de organisatie Kolibria een diepere waardering voor de bescherming van dieren in het wild stimuleren en duurzame natuurbescherming in de regio bevorderen.

Bears in Mind ondersteunt dit avontuurlijke project sinds 2024.

De provincie Paucartambo, gelegen in de regio Cusco in Peru, heeft diverse ecosystemen zoals graslanden en nevelwouden die het belangrijkste leefgebied vormen van de brilbeer (Tremarctos ornatus). Deze soort speelt o.a. een cruciale rol bij de verspreiding van zaden en het behoud van het ecologisch evenwicht. Hun voortbestaan wordt echter bedreigd door verlies van leefgebied, stroperij en conflicten met mensen. De provincie Paucartambo maakt deel uit van het grote Manu Biosphere Reserve. Het is belangrijk dat de lokale bevolking de soort kent en waardeert – de enige wijze waarop mensen respect krijgen voor een dergelijk dier en het willen beschermen.

Gezien de situatie van de brilbeer in deze provincie, is er behoefte aan een milieueducatief project dat gericht is op de verspreiding van kennis over zijn ecologie en de bescherming. Dit project, uitgevoerd door de organisatie Q’alachaqui met financiële hulp van Bears in Mind sinds 2024, is bedoeld om het bewustzijn over het belang van de bescherming van de brilbeer en zijn leefgebied te bevorderen door middel van educatieve activiteiten, interactieve workshops en de deelname van de lokale gemeenschappen. De doelgroep van het project zijn leerlingen van het basisonderwijs van onderwijsinstellingen in het district Paucartambo, aangezien kinderen de culturele link met de soort voelen, maar ze de impact die de brilbeer heeft op de lokale ecosystemen nog niet kennen of begrijpen.

‘Andesbeer, het conflict over territorium’ is een documentaire film over de Brilbeer, een bedreigde en endemische diersoort uit de tropische Andes van Zuid Amerika. De Brilbeer is één van de meest fascinerende diersoorten van Ecuador. Zijn aanwezigheid is de afgelopen decennia bekender geworden vanwege de verkleining van zijn leefgebied en de daaruit voortvloeiende groeiend aantal conflicten met lokale gemeenschappen. Landbouw en veeteelt bedreigen hun territorium en het filmteam wil hun verhaal vertellen om bij te dragen aan de bescherming van deze bedreigde diersoort. Het team wil de realiteit van de Brilbeer in het Metropolitan District van de hoofdstad Quito (DMQ) en in de provincie Pichincha laten zien, de ecologie en biologie, het conflict met de lokale gemeenschappen, de inzet van publieke en private organisaties voor het behoud ervan, en het onderzoekswerk naar deze soort van Santiago Molina tonen, met een sterke focus op burgerwetenschap (citizen science).

Het team heeft met deze documentaire film vijf doelstellingen:

– Onthul de realiteit over de Brilbeer in de provincie Pichincha en de DMQ. Het team wil de gevolgen van menselijk gedrag op het milieu blootleggen, via alle actoren en partijen die betrokken zijn, in het DMQ en de verschillende nabijgelegen ecosystemen waar de Brilbeer leeft.

– Om te laten zien dat het conflict over het territorium van de Brilbeer niet alleen tussen mensen en beren gaat, maar ook tussen mensen en natuurlijke hulpbronnen.

– Een documentaire maken vanuit een wetenschappelijke invalshoek en niet louter contemplatief en geïdealiseerd.

– Het voorstellen van manieren voor samenleven tussen beren en mensen, door middel van milieueducatie (conservation education). Het team is van mening dat het sensibiliseren van de bevolking die samenleeft met de beer acceptatie en co-existentie in hetzelfde territorium mogelijk zou kunnen maken.

– Ten slotte wil het team de bescherming van deze emblematische soort van Ecuador aanmoedigen, door middel van milieueducatie, wetenschappelijke verspreiding van data en steun voor de ontwikkeling van overheidsbeleid dat deze soort beschermt en het behoud bevordert.

Onderzoek naar de populatiestatus van de Brilbeer (Tremarctos ornatus) is in Colombia ontwikkeld door gebruik te maken van schattingen van de bezettingsgraad en de dichtheid in zeer gefragmenteerde gebieden van relatief lage kwaliteit. Het is noodzakelijk om deze populatieonderzoeken in gebieden met hoge connectiviteit uit te voeren, om meer inzicht te krijgen hoe de populatiedynamiek is, wat van essentieel belang is voor het behoud en het beheer van wilde dieren. Dit biedt ook de meest directe maatregelen om problemen aan te pakken en omdat populatietrends het mogelijk maken de belangrijkste factoren voor de levensvatbaarheid van diersoorten op de lange termijn te identificeren. Een Population Viability Analysis (PVA) kan helpen bij het identificeren van de belangrijkste aspecten met betrekking tot de groei van een populatie, en de daaruit voortvloeiende modellen kunnen worden gebruikt voor het evalueren van de effecten van beheerstrategieën om de meest effectieve beschermingsmaatregelen voor een bepaalde populatie of soort te identificeren, evenals verdere onderzoeksbehoeften.

Deze studie, die sinds 2023 door Bears in Mind wordt ondersteund, heeft tot doel de levensvatbaarheid van de Andesberenpopulatie in de Guacharos-Puracé Biological Conservation Corridor PNR in Zuid-Huila in Colombia te bepalen, met deelname van monitoringgroepen uit de lokale gemeenschap.

Dit project, dat sinds 2022 wordt ondersteund door Bears in Mind, heeft tot doel om inzicht te krijgen in de populatie en status van de Brilbeer (Tremarctos ornatus) in het Calipuy National Reserve in de regio La Libertad in Peru te beoordelen, in samenwerking met SERNANP (National Parks Service). Het gebied ligt aan het zuidelijkste uiteinde van de Peruaanse westelijke Andes en bestaat uit droge bergbossen en leefgebied in de woestijnachtige kuststreek. Een uniek ecosysteem dat wordt bewoond door de Brilbeer, waar weinig over bekend is in dit gebied. Dit heeft weer tot gevolg dat deze lokale populaties niet specifiek erkend worden in de IUCN soortbereik database. Met frequente waarnemingen door parkwachters en de lokale bevolking in Calipuy, vertegenwoordigt de populatie mogelijk de meest zuidelijke populatie van de westelijke Andes en een van de laatste schakels naar de centrale Andes-populaties.

Door parkwachters te trainen in het gebruik van cameravallen en met behulp van hun lokale kennis, probeert het team van Instituto de Investigación en Ecología y Conservación (IIECCO) inzicht te krijgen in de verspreiding van Brilberen en hun gedrag (activiteitenpatronen). Deze informatie stelt het team in staat om te begrijpen hoe deze beren dit unieke leefgebied gebruiken en om beheersplannen, specifiek voor lokale populaties aan de kust, te informeren.

Foto copyright: IIECCO, Calipuy National Reserve – SERNANP, NatureSpy, Idea Wild, and The Rolex Explorers Club Grant